Het elektronisch boek leek afgeschreven. Onhandig in gebruik, slecht af te lezen en te kwetsbaar. Maar door nieuwe technieken is de e-book reader bezig aan een opmars en lijkt het een steeds volwaardiger alternatief voor papier. Volgens Hoff zorgt de nieuwe generatie e-book readers ervoor dat onderwijs en opleidingen er binnen afzienbare heel anders uit zullen zien.

Volgens Wikipedia is een e-book een elektronische (of digitale) versie van een boek. De term wordt echter ook gebruikt om een gespecialiseerd apparaat te beschrijven waarmee men e-books kan lezen: de e-booklezer. Een paar jaar geleden, tijdens de internethype, werd het e-book een mooie toekomst voorspeld, maar ondanks dat gebruikers veel gratis titels kunnen downloaden, zijn e-books nooit populair geworden.

Het grootste probleem zat ‘m in het feit dat er geen goede leesapparaten waren. Pocket-pc's met Microsoft Reader zijn technisch gezien goed, maar lastig af te lezen door hun kleine scherm. Sinds de introductie van de Sony Librie, in 2004, is er weliswaar een goede e-booklezer op de markt, maar die verplicht gebruikers om content te kopen via de server van Sony.

E-ink
Sinds juni 2005 is er een betere versie ontwikkeld door het Eindhovense bedrijf iRex, de iLiad . Dit apparaat werkt niet met een lcd-scherm zoals een pocket-pc, maar met elektronisch papier. Op e-papier kan de tekst gewist en herschreven kan worden dankzij e-ink, een dunne maar stevige folie waarin de bolletjes inkt vast zitten die door stroom wel of niet naar het scherm gaan en zodoende een wit of zwart puntje geven.

Het bijzondere is dat die bolletjes op hun plaats blijven als de stroom wordt uitgeschakeld waardoor er veel energie bespaard wordt en e-book readers dus veel langer met een accu doen. Nog een verschil met een lcd-scherm is dat er in e-papier geen verlichting zit. Dat bespaart niet alleen stroom, maar maakt het apparaat ook lichter en robuuster. Doordat elektronisch papier alleen met ‘opvallend' licht werkt, is het de enige techniek die het mogelijk maakt digitaal te lezen in het volle zonlicht. Probeer dat maar eens met een laptop. Kortom: e-papier leest net zo prettig als echt papier.

Hoge drukkosten
De voordelen van e-papier ten opzichte van papier zijn talrijk. Neem bijvoorbeeld een project dat de Open Universiteit Nederland heeft uitgevoerd voor de dienst Rijkswaterstaat. De Open Universiteit moest in korte tijd driehonderd projectleiders van Rijkswaterstaat opleiden. De universiteit ontwikkelde hiervoor zeven verschillende maatwerkcursussen die deels via internet gevolgd konden worden en deels op papier.

Dat betekende dat er honderden mappen gedrukt en verspreid moesten worden. Veel werk, veel kosten en een hoog risico: er hoefde maar één pagina onduidelijk gedrukt te zijn en er ontstond een probleem. Rijkswaterstaat besloot dan ook om bij de tweede lichting studenten de documenten beschikbaar te stellen in een elektronische leeromgeving. De studentwerknemers konden dan zelf beslissen of ze de leerstof via hun computerscherm lazen, of liever uitprinten.

Een deel van de cursisten las de content inderdaad via het scherm, maar het overgrote deel printte al het materiaal uit met hoge kosten en veel frustratie tot gevolg.

Vandaar dat de Open Universiteit geïnteresseerd was toen in het voorjaar van 2004 de eerste artikelen verschenen over de nieuwe generatie e-book readers die honderden papieren boeken kon opslaan, weinig energie gebruikte en door het gebruik van e-papier en e-ink net zo prettig las als papier.

Zoiets was ideaal voor de bedrijfsopleidingen van de Open Universiteit, maar natuurlijk ook voor de reguliere studenten die vaak werk, privé en studie moeten combineren en veel op reis zijn. Met de nieuwe e-book reader zouden zij altijd een lichtgewicht studieboek bij zich hebben, waarop ze kunnen schrijven en waarin bijna alle onderwijscontent opgeslagen kan worden.

De bediening
Omdat de iLiad het meest is doorontwikkeld en de gebruiker de meeste vrijheid biedt, gaan we wat dieper in op dit apparaat. De iLiad ziet er professioneel en robuust uit. Het gewicht van 390 gram is prima (menig studieboek is zwaarder) en in dit apparaat passen honderden studieboeken, readers en syllabi.

Het scherm is iets kleiner dan A5, groot genoeg om veel tekst te zien, klein genoeg om handig mee te nemen. Dankzij het touchscreen kun je in het scherm opdrachten geven, maar de belangrijkste opdrachten zijn voorzien van knoppen rondom het scherm. Links zitten de navigatieknoppen en met de pageturner kun je met je duim makkelijk de pagina's "omdraaien".

Onderaan de iLiad bevinden zich de containerknoppen waarmee de gebruiker snel naar de inhoud van kranten, boeken, eigen documenten en eigen aantekeningen kan navigeren. De lithium ion batterij levert stroom voor twintig uur, dat betekent dat de gebruiker een week lang drie uur per dag kan lezen of schrijven.

Het opstarten gaat sneller als een laptop. Op het touchscreen staat een virtueel toetsenbord zodat je ook onderweg kunt typen met je stylus (pennetje), alhoewel dat niet echt handig is. Een opvouwbaar toetsenbord zou handiger zijn, of een op tafel geprojecteerd toetsenbord.

De symbolen van de iLiad zijn nog niet zo logisch dat men het zonder handleiding af kan. Het scherm werkt wel erg prettig, het heeft vrijwel geen last van reflecties, is lekker scherp en biedt een goed contrast.

De bijbehorende software
Bij het apparaat hoort software voor pc of laptop die verschillende formaten (zoals txt of xls) omzet naar XHTML of PDF. Steeds meer bestanden zullen beschikbaar komen in het iLiad-formaat zodat er geen conversie nodig is. Bestanden van de pc of laptop kunnen via USB, CF, SD of WiFi worden overgezet op het e-book.

Standaard beschikt het apparaat over een 128 Mb intern Flash geheugen, wat genoeg is voor ongeveer dertig boeken of kranten. Uitbreiden met een extern geheugen is mogelijk, waardoor de capaciteit en mogelijkheden van de ebook reader flink vergroot kan worden.

Met deze nieuwe ebook reader is het niet alleen mogelijk om eigen documenten te bekijken, maar ook e-books die op internet staan. En met de ontwikkelingen met Open Educational Resources komen er steeds meer gratis e-books voor onderwijs op de markt.

Naast lezen kun je met het e-book ook schrijven (en tekenen!) met verschillende pendiktes en een gum. Met een beetje training herkent de software op pc of laptop de patronen van de gebruiker en zet deze automatisch om naar een document. Ideaal om aantekeningen te maken tijdens vergaderingen of colleges.

De iLiad beschikt ook over een verbinding met de server van iRex waardoor er talloze online mogelijkheden zijn: gebruikers kunnen zelf hun eigen krant samenstellen, informatie (terug)sturen, of naar een community gaan.

Nadeel is dat de iLiad nog niet geschikt is om te surfen op het net. De webpagina's moeten speciaal aangepast worden omdat niet alles zichtbaar gemaakt kan worden. De webbrowsers voor mobiele toepassingen zoals Opera moeten hierin verandering brengen. Ook is het niet mogelijk om films te bekijken op het apparaat omdat het scherm technisch gezien te traag is om achttien beelden per seconde weer te geven. Voor onderwijs hoeft dat echter geen bezwaar te zijn, animaties zijn wel mogelijk en vaak nog instructiever dan film.

Toepassing in het onderwijs
In combinatie met een elektronische leeromgeving (ELO) is deze e-book reader een prachtige ontwikkeling: alle grote documenten worden vanaf de ELO in de iLiad geladen waarna de gebruiker in zijn eigen ruimte de content kan bekijken en aantekeningen kan maken. Dokeos Nederland, het bedrijf dat sinds kort de open source ELO Dokeos op de Nederlandse markt brengt, gaat als eerste een pilot voor het onderwijs uitvoeren.

De Open Universiteit is gevraagd deze pilot te evalueren, zodat iedereen kennis kan nemen van de mogelijkheden van dit e-book voor onderwijs en opleiding.

De nieuwe generatie e-book readers beschikt over innovatieve technologie en een grote gebruikersvriendelijkheid waarmee gebruikers letterlijk kunnen lezen en schrijven. Als zodanig hebben e-book readers de potentie om papier grotendeels te vervangen.

Dat kan enorm kostenbesparend werken in het onderwijs en biedt tevens nieuwe mogelijkheden zoals gepersonaliseerde en goedkopere studieboeken, geen slordige readers, geen zware tassen en geen logistieke problemen meer. En natuurlijk is het geweldig goed voor het milieu!

Door Frits Hoff, projectmanager bij de Open Universiteit Nederland en directeur bij Edupaper.nl en Dokeos Nederland.

••• BRIGHT.NL: VIDEO UITPAKPARTY iLiad (28.07.06)

••• MOBILEREAD » iRex iLiad Reader

• • • iLiad Forum